ఇండియన్‌ హిస్టరీ ప్రత్యేకం

భారతదేశ చరిత్ర-గుప్తయుగం

GUPAULA YUGAM
GUPAULA YUGAM


గుప్త వంశ మూల పురుషుడు శ్రీగుప్తుడు, గుప్త రాజ్య స్థాపకుడు మొదటి చంద్రగుప్తుడు. సముద్రగుప్తుడు, రెండో చంద్రగుప్తుడు, కుమారగుప్తుడు లాంటి చక్రవర్తులు గుప్త రాజుల్లో ముఖ్యులు. చివరి గుప్త చక్రవర్తి విష్ణుగుప్తుడి కాలంలో హూణుల దండయాత్ర వల్ల గుప్త సామ్రాజ్యం పతనమైంది. గుప్తులకాలం భారతదేశ చరిత్రలో తొలి స్వర్ణయుగంగా పేరొందింది.
గుప్త యుగానికి ఆధారాలను రెండు రకాలుగా పేర్కొం టారు.అవి: 1) పురావస్తు ఆధారాలైన శాసనాలు, నాణేలు, కట్టడాలు, మృణ్మయ పాత్రలు.2) పాహిత్య ఆధారాలు.
శాసనాలు: మంకువార్‌ బౌద్ధ శాసనం మొదటి కుమారగుప్తుడిని ీమహారాజ బిరుదుతో పేర్కొంది. స్కంధగుప్తుడి భిలారి శాసనం హూణులు, పుష్యమిత్ర వంశస్థులు గుప్త సామ్రాజ్యంపై జరిపిన దాడులను వివరిస్తుంది. సముద్రగుప్తుడి విజయాలను వివరించే అలహాబాద్‌ శాసనాన్ని అతడి సేనాని (సంధి విగ్రాహి) హరిసేనుడు వేయించాడు.- ఎరాన్‌ శాసనం గుప్తుల కాలంనాటి సాంఘిక పరిస్థితులను వివరిస్తుంది.సతీ సహగమనం గురించి ఎరాన్‌ శాసనం తెలుపుతుంది. ఉదయగిరి శాసనం, మెహరౌలీు(ఢిల్లీ) ఉక్కు స్తంభ శాసనాలు రెండో చంద్రగుప్తుడి గురించి పేర్కొంటున్నాయి.-గుప్తు యుగానికి సంబంధించి సుమారు42 శాసనాలు లభిస్తున్నాయి. అందులో27 శిలాశాసనాలే, మొత్తం 42 శాసనాల్లో 23 శాసనాలు ప్రత్యేక వ్యక్తుల రికార్డులైతే, మిగిలిన 19 శాసనాలు ప్రభుత్వ అధికార సంబంధ శాసనాలు
సాహిత్యం: మొదటి చంద్రగుప్తుడి కాలంనాటి రాజనీతి గ్రంథమైన నీతిసారాన్ని కామందుకుడు రాశాడు.గుప్తుల కాలంనాటి రాజనీతి, పరిపాలనా విషయాలను ఈ గ్రంథం తెలుపుతుంది. క్రీ,శ. నాలుగో శతాబ్దంలో రాసిన ీ’నారదస్మృతి బృహస్పతి స్మృతి లాంటి రచనలు గుప్తుల చరిత్రను పేర్కొంటున్నాయి. విశాఖదత్తుడు రచించిన ీదేవి చంద్రగుప్తం నాటకం రామగుప్తుడు శక రాజైన బసన చేతిలో పొందిన ఓటమిని తెలుపుతుంది. మొదటి చంద్రగుప్తుడి విజయాలను వజ్జికుడు రచించిన ీకౌముదీ మహోత్సవంగ్రంథం వివరిస్తుంది. గుప్తయుగం నాటి పట్టణ ప్రజల జీవిత విధానాలను చారుదత్త, వసంతసేనల మధ్య ఉన్న ప్రేమాయణం గురించి పేర్కొంటుంది. వాయు పురాణంలో గుప్తుల చరిత్రను ఎక్కువగా వివరించారు. ఆర్య మంజుశ్రీ రాసినీ మూలకల్ప గ్రంథంలో గుప్తరాజుల ప్రస్తావనను అనేక శ్లోకాలల్లో పేర్కొన్నారు.క్రీ,శ. 672లో భారతదేశానికి వచ్చిన ఇత్సింగ్‌ అనే చైనా యాత్రికుడు చీ-లి-కిలో(శ్రీగుప్తుడు) అనే రాజు నలందా బౌద్ధ విహారంలో కొన్ని గ్రామాలను చైనా వారికి దానం చేసినట్టు తన రచనల్లో పేర్కొన్నాడు. యతి వృషభుడు అనే బౌద్ధ సన్యాసి రాసిన ‘తిలస్య పన్నాటి అనే గ్రంథం గుప్తుల కాలం నాటి బౌద్ధ మత ప్రాచుర్యాన్ని తెలుపుతుంది. రెండో చంద్రగుప్తుడి కాలంలో వచ్చిన చైనా యాత్రికుడు ఫాహియాన్‌ నాటి పరిస్థితులను తన ఫో-కువో-కి గ్రంథంలో వివరించాడు.


రెండో చంద్రగుప్తుడు (క్రీ,శ.375-415)


ఇతడి కాలాన్ని స్వర్ణ యుగంగా పేర్కొంటారు .’శకారి,’సాహసాంక, ‘విక్ర మాదిత్య లాంటి బిరుదులు పొందాడు. అన్న రామగు ప్తుడిని చంపి, వదిన ధ్రువా దేవిని వివాహం చేసుకుని రాజ్యనికి వచ్చినట్లు ‘దేవిచంద్రగుప్తం నాటకం పేర్కొంటుంది. ఇతడి కాలంలో ఫాహియాన్‌ అనే చైనా యాత్రికుడు భారతదేశాన్ని సందర్శించాడు. ఫాహియాన్‌ పాటలీపుత్రంలో మూడు సంవత్సరాలు, తామ్రలిప్తిలో రెండు సంవత్సరాలు నివసించాడు. రెండో చంద్రగుప్తుడి ఆస్థానంలో ీనవ రత్నాలు అనే కవులు ఉండేవారు. వారిలో కాళిదాసు సుప్రసిద్ధుడు. రెండో చంద్రగుప్తుడు సింహం బొమ్మతో నాణేలను ముద్రిం చాడు. ఉజ్జయిని బొమ్మతో నాణేలను ముద్రించి, ఉజ్జయినిని రెండో రాజధానిగా చేసుకుని పాలించాడు. వాకాటక రాజైన రెండో ధ్రువసేనుడికి తన కుమార్తె ప్రభావతీ గుప్తను ఇచ్చ వివాహం జరిపించాడు. రెండో ధ్రువసేనుడి సహాయంతో చివరి శకరాజు రుద్రసింహుడిని చంపిుశకారి అనే బిరుదు పొందా డు. రెండో చంద్రగుప్తుడి సేనానిమైన అమరకరం దేవుడు బౌద్ధ మతాభిమాని, మంత్రి శబర వీరసేనుడు శైవ మతాభిమాని, ఢిµల్లీలోని మెహరౌలీ ఉక్కుస్తంభాన్ని చేయించింది రెండో చంద్రగుప్తుడే. వెండి నాణేలను ముద్రించిన తొలి గుప్తరాజు ఇతడే.
చివరి గుప్త చక్రవర్తులు: మొదటి కుమారగుప్తుడు నలందా విశ్వవిద్యాలయాన్ని నిర్మించాడు. ఇతడి కాలంలోనే యువరా జైన స్కంధగుప్తుడు హూణుల దండయాత్రను తిప్పకొట్టాడు. కా నీ స్కంధగుప్తుడు రాజైన తర్వాత హూణులు గుప్త రాజ్యంపై నిరంతరం దాడులు చేయడం వల్ల బుదగుప్తుడు లాంటి రాజు లుపాలించారు.చివరికి విష్ణుగుప్తుడితో గుప్త వంశం అంతమైంది.
పాలనా విశేషాలు: గుప్తులు తమ సామ్రాజ్యాన్ని భుక్తులు, విషయాలు, గ్రామాలుగా విభజించారు. విషయపతి జిల్లాలకు(విషయాలకు) అధిపతిగా, భుక్తులకు ఉపరిక అదిపతిగా ఉండేవాడు. గ్రామాధిపతిని గ్రామైక అనేవారు. అయిదుమంది సభ్యులున్న నగరసభ విషయపతికి పరిపాలనలో తోడ్పడేది. గ్రామంలో ఉండే సభను పంచ మండలం సభ అనేవారు. నైతిక, ధార్మిక విషయాల్లో పురోహితుడు కీలకపాత్ర పోషించేవాడు. రాష్ట్రాలకు (భుక్తులకు) యువ రాజులను అధిపతులుగా నియమించేవారు. వారిని ీకుమారామాత్య అనేవారు. వీరు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి, ప్రాంతీ య ప్రభుత్వానికి మధ్య వారధిగా ఉండేవారు.మొత్తంగా గుప్తుల కాలంలో పాలన వికేంద్రీకృత పాలనగా ఉండేది.
రెవెన్యూ పాలన: గుప్తుల కాలంలో1/6వ వంతు భూవి శిస్తును వసూలు చేసేవారు. పన్నులను నగదు రూపంలో చెల్లించే వారు. ఫాహియాన్‌ తన రచనల్లో ఎక్కువగా రాజరిక భూముల గురించి ప్రస్తావించాడు.బుద్దగుప్తుడి పహాడ్‌పూర్‌ శాసనం భూమిపై ప్రభుత్వానికున్న ప్రత్యేక యాజమాన్యపు హక్కున వివరిస్తుంది. వ్యవసాయ యోగ్యమైన భూమిని’క్షేత్రం అనే వారు. నివాసయోగ్యమైన ‘భూమినివస్తి అని అటవీ ‘భూమినిఅప్రహత అని, పచ్చిక బయళ్లను గపధసార అని,బంజరు భూములనులం అని పేర్కొనేవారు.
భూమి అమ్మకం రిజిస్ట్రేషన్‌ చేసే జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయ అధిపతిని ‘పుస్తపాల అనేవారు. నాటి ప్రధాన న్యాయముర్తి ీమహా దండనాయక నాటి శిక్షల గురించి ఫాహియాన్‌ తన రచనల్లో ప్రస్తావించాడు. మహా సేనాపతి, రణభండారిక లాంటి సైనికాధికారులు యుద్ధ సమయాల్లో ప్రధానపాత్ర పోషించ ేవారు. నాటి యుద్ధ ఆయుధాల గురించి అలహాబాద్‌ శాసనం లో ప్రస్తావన ఉంది. ప్రత్యేక యుద్ధమండలి కూడా ఉండేది. నాటి పురోహితుడికి న్యాయ సమీక్ష అధికారం ఉండటం గొప్ప విషయం. మంత్రి మండలికి చక్రవర్తికి మధ్య సంధాన కర్తగా కంచుకి అనే ఉద్యోగి ప్రధాన పాత్ర పోషించేవాడు.
ఆర్ధిక విషయాలు: గుప్తుల కాలంలో వ్యవసాయం, వాణిజ్యం, పరిశ్రమలు సమానంగా అభివృద్ధి చెందాయి, నాటి వ్యవసాయ భూముల సర్వే విధానం గురించి ప్రభావతి గుప్త వేయింయిన పూనా శాసన ఫలకాలు వివరిస్తున్నాయి. భూముల కొలతలు, సరిహద్దు రాళ్లువేయడం గురించి ‘పహాడ్‌పూర్‌ శాసనం పేర్కొం టుంది. పుస్తపాల అనే అధికారి జిల్లాలో జరిగే భూ లావాదేవీ లను రికార్డు చేసేవాడు, భూదానాలు అధికంగా చేయడంతో గుప్తుల కాలంలో భూస్వామ్య వ్యవస్తకు పునాది పడింది. ఏ విధమైన పన్నులు లేకుండా బ్రహ్మణులకు భూములను, గ్రామా లను(అగ్రహారాలు) దానం చేసేవారు.సముద్రగుప్తుడు వేయించిన నలంది,గయ శాసనాల్లో అగ్రహారాల ప్రస్తావన ఉంది. నాటి ప్రధాన భూస్వామ్య ప్రభువులను ‘ఉక్కకల్ప మహా రాజులుగా పిలిచేవారు. దేవాలయాలు, కవులు, వ్యాపారులకు దానం చేసే గ్రామాలను ‘ దేవాగ్రహారాలు అనేవారు, ఉక్కకల్ప మహారాజు లు పుళిందభట్టు అనే గిరిజన తెగ నాయకుడికి కూడా రెండు గ్రామాలను దానం చేసినట్లు శాసన ఆధారాలు లభించాయి.
రోమ్‌ దేశంతో ఎక్కువ విదేశీ వాణిజ్యం జరిపేవారు. తూర్పున తామ్రలిప్తి, పశ్చిమాన బరుకచ్చ ప్రధాన ఓడ రేవులుగా ఉండేవి. సార్ధవాహులు అనే సంచార వ్యాపా రులు నగరాల్లో వ్యాపారం చేసేవారు. అరేబియా, పర్షియా, అఫ్గనిస్థాన్‌ దేశాల నుంచి గుర్రాలను దిగుమతి చేసుకు నేవారు. ఉప్పును ప్రభుత్వం మాత్రమే ఉత్పత్తి చేసేది.
సాంఘిక, మత పరిస్థితులు: వర్ణ వ్యవస్థ పెరగడంతో సామాజిక అంతరాలు అధికంగా ఉండేవి. ఛండాలురు అనే పంచమ వర్ణం ఏర్పడింది. వర్ణాశ్రయ ధర్మాలను కాపాడటానికి ప్రత్యేకంగా అభయదత్తుడు అనే ఉద్యోగి ఉండేవాడు, అనులోమ, ప్రతిలోమ వివాహాలు ఉండేవి. ఎక్కువ వర్ణం పురుషుడు తక్కువ వర్ణవ స్త్రీని వివాహం చేసుకుంటే దాన్ని అనులోమ వివాహం అంటారు. దీనిపై నిషేధం లేదు కానీ తక్కువ వర్ణానికి చెందిన పురుషుడు ఎక్కువ కులానికి చెందిన స్త్రీని వివాహం చేసుకునే ప్రతిలోమ వివాహాలను ధర్మశాస్త్రాలు నిషేధించాయి. నాటి ఎరాన్‌ శాసనం ప్రకారం సతీ సహగమనం ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. దేవదాసీ ఆచారం ప్రారంభమైంది. గుప్తుల కాలంలో వైదిక మతం/ హిందూమతాన్ని పునరుద్ధరించారు. రెండో చంద్రగుప్తుడుుపరమ భాగవత అనే బిరుదు ధరించాడు. సముద్రగుప్తుడు రాజ చిహ్నంగా గరుడ వాహనాన్ని ఉపయోగించాడు. దశావతార సిద్ధాంతం గుప్తుల కాలంలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. భాగవత మతం అభివృద్ధి చెందింది. స్కంధగుప్తుడి జునాగఢ్‌ శాసనంలో బలి చక్రవర్తి, వామనుల కథనాన్ని వివరించారు. మౌఖరీ వంశస్థుడైన అనంతవర్మబారాబర్‌ గుహల్లో కృష్ణుడి విగ్రహాన్ని పూజించాడు. విష్ణుదేవుడి నరసింహ అవతారం గురించి అలీనదాన శాసనం వివరిస్తుంది. ఎరాన్‌లో వరాహ విగ్రహం కనిపిస్తుంది. గుప్తుల కాలంలో శైవ,వైష్ణవ,బౌద్ధ మతాలను సమానంగా ఆదరించారు. గుప్త చక్రదర్తులు పరమత సహన విధానాన్ని పాటించారు.
రాజకీయ చరిత్ర: గుప్త వంశ మూల పురుషుడు శ్రీగుప్తుడు. చైనా యాత్రికుడు ఇత్సింగ్‌ తన రచనల్లో శ్రీ గుప్తుడిని చిలికిత (చీ-లీ-కిలొ) మహారాజుగా ప్రస్తావించాడు. శ్రీ గుప్తుడి అనంతరం అతడి కుమారుడు ‘ఘటోద్గజ గుప్తుడు మహారాజు బిరుదుతో రాజ్యపాలన చేశాడు. కానీ వాస్తవంగా గుప్త రాజ్య స్థాపకుడిగా పేరొందింది మొదటి చంద్రగుప్తుడు ఇతడు లిచ్ఛవీ గణానికి చెందిన కుమారదేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు. రాజాధిరాజ బిరుదుతో పాలన చేశాడు. అనంతరం అతడి కుమారుడైన సముద్రగుప్తుడుక్రీ,శ. 335-375 సంవత్సరాల మధ్య పాటలీపుత్రం రాజధాన్గిఆ పరిపాలన చేశాడు కచ అనే యువరాజుతో వారసత్వ యుద్ధంలో విజయం సాధించి, సముద్రగుప్తుడు రాజ్యానికి వచ్చినట్లు తెలుస్తుంది.
హరిసేనేడు వేయించిన అలహాబాద్‌ శాసనం సముద్రగుప్తుడి విజయాలను వివరిస్తుంది.దాని ప్రకారం సముద్రగుప్తుడు మొదటి ఆర్యావర్తన దండయాత్ర, దక్షిణ భారతదేశ దండ యాత్ర, రెండో ఆర్యావర్తన దండయాత్ర చేసి అనేక విజయా లను సాధించాడు. ముఖ్యంగా దక్షిణదేశ దండ యాత్రలో 12 మంది రాజులను ఓడించి, వారిని సామంతులుగా చేసు కు న్నాడు. వారిలో కోసలరాజు మహేంద్రుడ, వేంగి రాజు హస్తివర్మ (శాలంకాయన రాజు), కంచి పాలకుడు విష్ణుగోపుడు (పల్లవ రాజు) ముఖ్యమైనవారు. ఆంగ్ల చరిత్రకారుడైన వి.ఎ.స్మిత్‌ సముద్రగుప్తుడిని ‘ఇండియన్‌ నెపోలియన్‌ అని క ీర్తించాడు. ‘కవిరాజు ‘అశ్వమేధ యోగి లాంటి బిరుదులను పొందాడు. మొదటి ఆర్యావర్తన దండయాత్రలో నాగసేనుడిని, రెండో ఆర్యావర్తన దండయాత్రలో గణపతినాగ, అచ్యుతనాగ, లాంటి నవనాగ చక్రవర్తులను ఓడించాడు. కౌశాంబి యుద్ధంలో మొదటి రుద్రసేనుడిని ఓడించి, అశ్వమేధ యాగం చేసి’అశ్వ మేధ యోగి బిరుదు పొందాడు. ఇంకా అయిదు సరిహద్దు రా జ్యాలను, తొమ్మిది ఆటవిక రాజ్యాలను ఓడించాడు. సంహళ రాజు మేఘవర్ణుడు సముద్రగుప్తుడి అనుమతితో బుద్ధగయలో బౌద్ద విహారాన్ని నిర్మించాడు సముద్రగుప్తుడి అనంతరం అతడి పెద్ద కుమారుడైన రామగుప్తుడు రాజ్యానికి వచ్చినట్లు, శకరాజు బసన చేతిలో ఓడిపోయి తన భార్య ధ్రువాదేవిని ఇచ్చి సంధి చేసుకున్నట్లు రెండోచంద్రగుప్తుడు బసనను,రామగుప్తుడిని చంపి రాజ్యానికివచ్చినట్లు ‘దేవీచంద్రగుప్తం నాటకం పేర్కొంటుంది.
నాణేలు: గుప్తుల కాలంలో అధికంగా బంగారు నాణేలను ముద్రించారు, వీరు కుషాణుల నాణేలను పోలిన నాణేలను విడుదల చేశారు. సముద్ర గుప్తుడు వీణ బొమ్మతో బంగారు నాణేలను ముద్రించాడు. అశ్వమేధ యాగం చేసి ‘అశ్వమేధ యోగి బిరుదుతో కూడా సముద్ర గుప్తుడు బంగారు నాణేలను ముద్రించాడు. మొదటి చంద్రగుప్తుడు శ్రీ చంద్రగుప్త కుమారదేవి పేరుతో నాణేలను ముద్రించాడు. గుప్తుల కాలం నాటి బంగారు నాణేలను ‘దీనార్‌ ‘కారా సువర్ణ అని పిలిచేవారు. సముద్రగుప్తుడి నాణేల్లో ఎక్కువగా వెనుక భాగంలో లక్ష్మీదేవి బొమ్మను ముద్రించేవారు.రెండొ చంద్రడుప్తుడి నాణేలపై మహా రాజాధిరాజ శ్రీచంద్రగుప్తఅనే బిరుదును ముద్రించాడు గుప్తుల్లో రాగి నాణేలను ముద్రించిన తొలి చక్రవర్తిగా రెండో చంద్రగుప్తుడిని పేర్కొంటిరు. ఉజ్జయిని ముద్రతో నాణేలను ముద్రించింది రెండో చంద్రగుప్తుడే, రెండో చంద్రగుప్తుడు వెండి నాణేలపై ఒకవైపు పరమభాగవత, మహారాజాధిరాజు బిరుదులను, మరో వైపు గరుడి(గద్ద) బ్మ్మొను ముద్రింపజేసేవాడు. ఏనుగు, నెమలి, అశ్వికుడు లాంటి బొమ్మలతో కుమారగుప్తుడు నాణేలను ముద్రించాడు.

తాజా బిజినెస్‌ వార్తల కోసం క్లిక్‌ చేయండి:https://www.vaartha.com/news/business/